ساختار صنعت برق ایران
تولید انتقال توزیع
تولید الکتریسیته فرایندی است که طی آن از یک منبع انرژی استفاده می شود تا انرژی الکتریکی تولید شود.
فرایند جابجایی توان الکتریکی را انتقال انرژی الکتریکی گویند. این فرایند معمولاً شامل انتقال انرژی الکتریکی از مولد یا تولید کننده به پستهای توزیع نزدیک شهرها یا مراکز تجمع صنایع است و از این پس یعنی تحویل انرژی الکتریکی به مصرف کنندهها در محدوده توزیع انرژی الکتریکی است. انتقال انرژی الکتریکی به ما اجازه میدهد تا به سادگی و بدون پذیرفتن هزینه حمل سوختها و همچنین جدای از آلودگی تولید شده از سوختن سوختها در نیروگاه، از انرژی الکتریکی بهره بگیریم. حال آنکه در بسیاری موارد انتقال منابع انرژی مانند باد یا آب سدها غیرممکن است و تنها راه ممکن انتقال انرژی الکتریکی است.
مرحله توزیع یکی از مراحل انتهای تحویل انرژی الکتریکی به مصرف کنندههاست. این بخش به طور کلی شامل خطوط ولتاژ متوسط (کمتر از ۲۰ کیلوولت)، پستهای ترانسفورمری «pole-mounted» و خطوط ولتاژ پایین (کمتر از ۱۰۰۰ ولت) میشود.
در این مدل قدیمی یک کمپانی منفرد انحصار تولید و توزیع و فروش برق را به مصرف کننده نهایی دارد. قیمت برق در این مدل توسط دولت کنترل می شود.
• مزایا
1) تولید و انتقال و توزیع متعلق به یک نهاد کنترل و راهبری و حفظ امنیت سیستم راحت تر است.
2 ) به دلیل عدم رقابت و صرفه جویی در مقیاس تولید نیروگاه های بزرگتر ساخته می شوند.
3) انحصار در فروش برای دولت امکان یارانه برای محرومان وجود دارد.
4) برنامه ریزی توسعه راحت تر و به صورت متمرکز
چالشهای صنعت برق ایران
1) عدم انگیزه برای خدمات و تقلیل هزینه ها
2) عدم شفافیت و تصمیم گیری های ضعیف
3) به علت انحصار تصمیم گیری های سیاسی عملکرد کل سیستم را تحت تاثیر می گذارد.
4) چون قیمت برق دست دولت است مصرف کننده هزینه ی کیفیت پایین برق یا طرح های غیر اقتصادی را می پردازد.
1)محرک جهانی
• تجارت جهانی :برق ارزانتر محصولات را ارزانتر می کند و به دنبال اترژی ارزانتر می باشند. و پیوستن به تجارت جهانی برخی ملزومات و زیر ساخت ها را نیازمند است.
• محدودیت های مالی و سیاست های بانک جهانی: بانک جهانی تنها با کشورها تسهیلات پرداخت می کنند که سیاست های آنها را دنبال می کند.
2) دلایل خاص ایران برای تجدید ساختار برق
• فضای رقابت سالم
• انتخاب مشتری
• انتقال ریسک سرمایه گذاریاز مصرف کننده به تولید کننده
اهداف تجدید ساختار در کشورهای در حال توسعه
• جذب سرمایه گذاری داخلی و خارجی جهت تامین مالی
• ایجاد فضای رقابتی و کارایی
• شفاف نمودن روابط مالی
برخی نکات در مورد سرمایه گذاری در صنعت برق
• بخش تولید بیشترین ظرفیت را برای سرمایه گذاری و رقابت را داراست.
• بخش مشترکین (فروش) سرمایه گذاری بسیار کمتری نسبت به بقیه جاها دارد و بیشتر خدمات بازرگانی است. وبه جز افزایش سرویس به مشتریان در بهره وری اقتصادی تاثیر چندانی ندارد.
روند تجدید ساختار در صنعت برق ایران
• اصلاحات ساختاری در صنعت برق ایران
• صنعت برق کشور از اوایل دهه 1370 به تغییر ساختار سازمانی خود اقدام¬ نموده¬است. اصلاحات ساختاری که تاکنون در صنعت برق ایران انجام گرفته است شامل دو فاز بدین شرح است:
فاز اول: تشکیل شرکت تولید، انتقال و توزیع نیروی برق ایران (توانیر) و استقلال صنعت برق
فاز دوم: تشکیل شرکتها و سازمانهای تابعه توانیر
در راستای تجدید ساختار صنعت برق ایران اقدامات زیر صورت گرفته است:
• تشکیل شرکتهای برق منطقه ای
• تشکیل شرکت های مدیریت تولید
• حرکت به سمت عدم تمرکز وظایف و فعالیتهای واحدهای تابعه صنعت برق و تفویض اختیارات تصمیم گیری و ارتقای آنها به سطح خودگردانی از طریق تشکیل شرکتهای مربوطه
• تغییر ساماندهی شرکت ها از قالب دولتی به غیردولتی و خصوصی
• اتکا به درآمد صنعت برق برای توسعه این صنعت به جای اتکا به بودجه عمومی
• اقدام در جهت جلب سرمایه های خارج از صنعت برای توسعه بخش تولید به روش های بی.اُ.اُ و بی.اُ.تی
• اقدام به تبادل انرژی فرامرزی با کشورهای همسایه
• استفاده از امکانات شبکه برق کشور و راه اندازی بازار برق با تشکیل شرکت مدیریت شبکه برق ایران
• استقلال فعالیت های امور برق و شرکت توانیر
• انتقال و توزیع در ستاد توانیر
• تشکیل انجمن های صنفی برای شرکت های تولید و توزیع
• افزایش ظرفیت تولید با به کارگیری روش های مناسب برای جذب سرمایه های کوچک در مولدهای مقیاس کوچک (تولید پراکنده)
• تمهیدات لازم جهت هدفمندکردن یارانه ها و حرکت به سوی قیمت واقعی برق
• تشکیل بازار برق ایران
مشکلات بازار برق ایران
1. در حال حاضر دولت خریدار و فروشنده عمده برق است.
2. مشکل بازار برق کشور، نبود استراتژی کلان بازار در صنعت برق است.
3. بهرغم اینکه دولت خواستار مشارکت بخش خصوصی است لیکن زمینه دخالت بخش خصوصی در تعیین قیمت برق را فراهم نمیکند.
4. نوسانات قیمت انرژی به میزان فرکانس و سلامت توزیع بستگی دارد. سیستم توزیع برق ایران بسیار قدیمی بوده و مستلزم نوسازی است. فرسودگی شبکه توزیع، تلفات 35% برق تولیدی را به همراه دارد که این امر در قیمت تمامشده برق کاملاً مؤثر است (در سراسر جهان، تا 5% تلفات برق امری طبیعی است) و باید با نوسازی شبکه توزیع، تلفات برق را به حداقل رساند.
بررسی تجارب کشورهای مختلف در زمینه تجدید ساختارصنعت برق
به طور کلی اجرای برنامه های تجدید ساختار و ایجاد فضایی مناسب برای تشکیل بازار برق در بسیاری از کشورها دنبال شده اما درصد پیشرفت این برنامه ها و نیز درجه موفقیت آن ها در کشورهای مختلف متفاوت است. در این مقاله سعی شده با ارائه نمونه هایی از تجربیات کشورهای توسعه یافته (نظیر بریتانیا، هلند و استرالیا) و در حال توسعه (مانند شیلی، چین، ترکیه و هند) درخصوص تجدید ساختار صنعت برق، ضمن مقایسه این روند در کشورهای مذکور با روند تجدید ساختار در ایران، ذهن خوانندگان با نحوه اجرا و نتایج این امر و نیز میزان پیشرفت و موفقیت آنها آشنا گردد و با این ذهنیت، به مطالعه وضعیت کنونی صنعت برق ایران که خود از جمله کشورهای در حال توسعه است، بپردازند.
|
کشور/ ایالت |
روند و نتایج تجدید ساختارصنعت برق |
|
بریتانیا |
تجدید ساختار صنعت برق در این کشور، رقابت را همراه با خصوصیسازی پدیدآورد. این تجربه در کل، از نظر کارایی، دستاوردهای بزرگی را ایجاد نمود؛ لیکن برق هستهای که به صورت بنگاه دولتی باقیمانده نیز دستاوردهای زیادی داشته و این امر نشان میدهد که در بریتانیا رقابت، در عوض مالکیت خصوصی، عاملی تعیینکننده بوده است. |
|
هلند |
سازماندهی مجدد، کارایی مورد انتظار را به همراه نداشته است. همچنین تغییراتی که دولت در خلال سالهای 1995 و 1996 با هدف کاهش ناکارایی در بخش برق اعمال کرده، اگرچه تا حدودی محقق شده است اما اینکه به کسب منافعی منجر میگردد یا خیر چندان مشخص نیست. |
|
استرالیا |
روند تجدید ساختار فعلی در این کشور نمیتواند به ایجاد بازار رقابتی برق منجر شود؛ به این معنا که حتی اگر سیستم فعلی، رقابتیتر از سیستم پیشین شود، این امر لزوماً به کارایی اقتصادی بالاتر منجر نخواهد شد. |
|
تگزاس |
در این ایالت فعالیتهای مربوط به انتقال و توزیع، همچنان به صورت تنظیمی باقی ماندهاند. بخشهای تولید و خردهفروشی عمدتاً قانونزدایی شدهاند و این بازار خردهفروشی جدید، به صورت موفقیتآمیزی، رقبای فراوانی را به سمت خود جذب کرده است. اما با وجود اینکه تگزاس، موفقترین بازار برق تجدید ساختار شده در شمال آمریکا به شمار میآید همواره این انتقاد بر آن وارد است که نتوانسته درخصوص کاهش قیمت برق مصرفی برای ساکنین این ایالت اقدام ویژهای صورت دهد و در این زمینه با شکست مواجه گردیده است. |
|
شیلی |
بخشهای تولید، انتقال و توزیع به صورت افقی تفکیک شدهاند، با این وجود هر یک از این بخشها دارای یکپارچگی عمودی میباشند. این کشور در این زمینه نمونهای موفق در میان کشورهای در حال توسعه به شمار میآید. |
|
چین |
بازار عمدهفروشی رقابتی و دسترسی به بازار خردهفروشی هنوز در مرحله آزمایشی بوده و توافق کمی راجع به نحوه اجرای اصلاحات در آنها وجود دارد. به علاوه اگرچه به صورت تئوریک گفته میشود که ایجاد بازار عمدهفروشی و دسترسی به بازار خردهفروشی، کارایی بازار را افزایش میدهد، اما تضمین وقوع چنین امری در عمل، دشوار است. از سوی دیگر در حال حاضر ایجاد یک بدنه قانونگذاری کاملاً مستقل در صنعت برق چین غیرممکن به نظر میرسد. |
|
ترکیه |
صنعت برق در این کشور به بخشهای تولید، انتقال، توزیع و بازار خردهفروشی تقسیم گردید. اکنون با وجود چارچوب قانونی مناسب و مطلوب در این کشور، میتوان گفت که سیاستهای دولت در مورد خصوصیسازی بخش توزیع، با ایدهآلهای آن فاصله بسیار دارد. |
|
هند |
با وجود تمامی تلاشهای صورت گرفته، قیمت برق در بازار برق عمدهفروشی این کشور افزایش یافته است. البته دلایل مختلفی برای وقوع این امر قابل ذکر است که به وجود آمدن قدرت بازار یکی از بارزترین این دلایل است. |
برگرفته از:
1) الهه مشهور ،سید مسعود مقدس تفرشی، سجاد رحیم زاده، تجدید ساختار و اصول کلی قیمت گذاری برق در محیط رقابتی، آبانماه 1388
2) وبسایت مدیریت شبکه برق، http://www.igmc.ir
3) بررسی لزوم تداوم استراتژیهای تجدید ساختار صنعت برق ایران ، علینقی مصلحشیرازی1؛ احمد طالبنژاد2؛ نرگس زمانی
http://jiee.atu.ac.ir/article_710.html